— Historia i legendy —
Legendy i podania Zamku Świny
Biwoj, który gołymi rękoma powalił odyńca. Burgmann, który dożył 110 lat przy kielichu. Konrad Świnka, którego dosięgnął piorun. I podziemny tunel do Bolkowa, w który nikt nigdy nie wszedł.
Zamek opowiada się cztery legendy ludowe i pięć faktów, które brzmią jak legendy. Herb „Świnia Głowa" miał nadać giermkowi Biwojowi sama księżniczka Libusza. Burgmann rzeczywiście dożył 110 lat (1456–1566). Pioruny — patrz pożar folwarku z 1702 r. Tunel do Bolkowa: 4 km legendy.
Legenda fundacyjna
Biwoj i Libusza (Kosmas, XII w.)
Najstarsza postać
Heinrich (1316–1355)
Najdłużej żyjący
Burgmann (ok. 110 lat)
Tajemnica niezweryfikowana
Tunel Świny–Bolków (4 km)
Legenda fundacyjna
Skąd „Świnia Głowa" w herbie
Pierwszy gród miał stanąć na skalistym płaskowyżu już około roku 900. Legenda przypisuje jego założenie Biwojowi — giermkowi czeskiej księżniczki Libuszy. Podczas polowania księżniczka została zaatakowana przez ogromnego dzika. Biwoj, gołymi rękoma, powalił zwierzę.
W dowód wdzięczności Libusza nadała Biwojowi herb „Świnia Głowa" oraz ziemie, na których wzniósł obronną siedzibę — dzisiejszy Zamek Świny. Według starszego, czeskiego wariantu mitu (z Kroniki Kosmasa, XII w.) Biwoj otrzymał także rękę księżniczki Kassy — siostry Libuszy. W tradycji czeskiej trzy siostry — Libusza, Kassa i Tetka — to legendarne księżniczki kraju czeskiego.
Źródło literackie: mit Bivoja, Libuszy i Kassy pochodzi z Kroniki Kosmasa (zm. 1125) — czeski mit fundacyjny, przeniesiony na zamek Świny przez tradycję rodu von Schweinichen jako legenda fundacyjna ich herbu. Status: legenda popularna, niewspierana źródłami historycznymi sprzed XIX w. Wątek „diabelski" pojawia się też w pracy konkursowej „Czarci Odyniec. Legenda zamku Świny" (Kociłapek, konkurs 2023).
„Świnia Głowa" miał nadać giermkowi Biwojowi sama księżniczka Libusza — w dowód za odyńca powalonego gołymi rękoma.
110 lat życia
Człowiek, który żył sto dziesięć lat
Burgmann von Schweinichen — syn Günzela — ur. około 1456, zm. w Świnach w 1566. Dożył ok. 110 lat. To nie tylko legenda — fakt udokumentowany w naukowej kwerendzie Artura Kwaśniewskiego (2016), potwierdzony inskrypcją nagrobną: ANNO 1566 AM TAGE __ / IST IN GOT.
Lokalna tradycja zapamiętała Burgmana jako „znanego ze swojej miłości do trunków". Ludowy przekaz wiąże jego długowieczność z biesiadami przy zamkowym kominku — przy lokalnym winie i dziczyźnie. To wątek legendowy — w Kwerendzie nieudokumentowany — ale w wieku XVI śląski rycerz przy stole z winem to obraz bardziej historyczny niż folklorystyczny.
Gdzie zobaczyć: Kościół św. Mikołaja na podzamczu, prezbiterium — całopostaciowy nagrobek Burgmana przy ścianie północnej, obok nagrobka żony Margarety von Borschnitz (zm. 1555). Wykonany za życia, dlatego nie ma wykutej dziennej daty zgonu.
Zobacz Kościół św. MikołajaPijacka biesiada
Pijacka biesiada, której nie należało lekceważyć
„Zuchwalstwo Konrada Świnki" — pan na zamku Konrad Świnka zginął w wyniku pioruna, który uderzył w niego podczas pijackiej biesiady, w której lekceważył ostrzeżenia gości. Tak opowiada stara, ludowa wersja legendy.
Co mówi historia
- Postać Konrada Świnki nie pojawia się w naukowej genealogii rodu (gdzie zarejestrowani są: Heinrich, Günzel I, II, V, VI, VII, Burgmann, Hans, Hans Sigismund, Hans Ernst). Konrad jest postacią legendarną lub bardzo zniekształconą historycznie — może to ludowy „skrót" jednego z rzeczywistych członków rodu.
- Ciekawy paralel: 2 sierpnia 1702 r. odnotowano pożar folwarku zamkowego od uderzenia pioruna. Możliwy zalążek motywu „piorun na zamku" w lokalnej narracji.
W literaturze: legenda krąży w lokalnej tradycji oraz prawdopodobnie w książce Bartłomieja Sali Legendy zamków sudeckich (Olszanica 2021, BOSZ).
Lekceważył ostrzeżenia gości — i wtedy piorun uderzył w pana na zamku podczas biesiady.
Cztery kilometry pod ziemią
Cztery kilometry pod ziemią — czy to możliwe?
Topos sudecki: podziemny tunel łączący Zamek Świny z Zamkiem Bolków (4 km w linii prostej). Wedle tradycji rycerze obu warowni — strażnicy granicy księstwa świdnicko-jaworskiego — mieli pod ziemią posyłać sobie wzajemne wsparcie w razie oblężenia.
Co o tym wiadomo
- Dystans: ok. 4 km od Bolkowa — przy ówczesnych technikach drążenia tunel takiej długości jest technicznie nieprawdopodobny w warunkach XIV–XVII w.
- Motyw narracyjny: funkcja legendy to podkreślanie strategicznej więzi obu warowni Piastowiczów świdnicko-jaworskich — Świny i Bolków rzeczywiście tworzyły system obronny zachodniej granicy księstwa.
- Analogie: podobne legendy o podziemnych tunelach łączą inne pary śląskich zamków — Książ–Cisy, Bolków–Płonina. To typowy topos legendowy regionu, znak więzi militarnej, nie świadectwo geologii.
A co w piwnicach?
We wrześniu 2023 zespół archeologów (Olszacki, Sobko, Ważyński + Chorowska, Błoniewski) odkrył nieznaną wcześniej piwnicę w obrębie zamku średniego — kompletnie zachowaną, niewchodzoną od ok. 200 lat. Mury bez zaprawy wapiennej, spoinowane wyłącznie gliną. Ale tunelu do Bolkowa — nie. Jeszcze.
→ Szczegóły o odkryciu: Odkrycia archeologiczne.
Wojny z raubritterami
Wojny z raubritterami w XV wieku
Imię Gunczel (Günzel) nosiło wielu członków rodu Schweinichen: Günzel I, Günzel II (fundator ołtarza 1387), Günzel V (brat Burgmana), Günzel VI (zm. 1503), Günzel VII. Stara strona zamku przypisuje jednemu z nich epizod walk z bandami rabusiów (Raubritter) w XV w. — okresie szczególnego nasilenia rycerskiego rozboju na Śląsku.
Co historia potwierdza
- W XV w. Śląsk faktycznie zmagał się z plagą raubritterstwa — zubożałe rody rycerskie napadały na kupców, najmowały drużyny do prywatnych wojen.
- Pozycja Świnki na trakcie kupieckim z Czech na północ czyniła z zamku naturalną tarczę dla legalnego handlu.
- Konkretny epizod Günzela V lub VI — do odtworzenia ze źródeł lokalnych (Sala 2021, Czerner/Rozpędowski 1960).
Współczesne legendy
Gazeta Wrocławska i ekipa YouTube
W październiku 2024 r. Gazeta Wrocławska opublikowała artykuł o wizycie w Zamku Świny ekipy YouTube specjalizującej się w badaniach nad nawiedzonymi miejscami. Z relacji:
„W trakcie swojej wizyty ekipa doświadczyła kilku tajemniczych momentów, które mogą świadczyć o obecności czegoś… niesamowitego!"
Literatura inspirowana zamkiem
„Zaginiona biblioteka. Sekret różokrzyża"
Ewa Sozoniuk — zwyciężczyni konkursu literackiego organizowanego przez Zamki Świny + Niesytno + Oficynę Wydawniczą ATUT — napisała powieść inspirowaną Zamkiem Świny: „Zaginiona biblioteka. Sekret różokrzyża".
Fabuła: pięcioro licealistów na obozie LARP u ruin zamku Świny. Pod pozorem gry kryje się rozgrywka o większą stawkę.
Premiera na zamku
Niedziela 22 czerwca 2025, godz. 14:00 — autorska premiera książki w murach Zamku Świny.
Wydawca: Oficyna Wydawnicza ATUT. Dystrybucja: Bonito.pl, Świat Książki, TaniaKsiazka.pl, ksiazka.uk, kasa biletowa na zamku Świny.
Konkurs literacki 2023–2024
- Termin składania prac: 15 września 2023
- Liczba zgłoszeń: 24 prace
- Werdykt: 15 stycznia 2024
- Gala wręczenia nagród: 24 lutego 2024
- Jury: prof. Wojciech Browarny (przewodniczący), Anna Brzezińska (powieściopisarka), prof. Romuald M. Łuczyński (historyk zamków DŚ), prof. Ryszard Waksmund (folklorysta), Witold Podedworny (Oficyna ATUT), Zarząd Zamków Świny i Niesytno
- Wyróżnienie: Jolanta Spis-Starońska — „Skok do przeszłości, czyli rycerze czy rabusie"
FAQ
Najczęściej zadawane pytania o legendy
Skąd wzięła się nazwa „Świny"?
Z czeskiej formy Zvini (Kosmas 1108). W bullach papieskich pojawiała się jako Zpini/Zuini (1155, 1245). W czasach nowożytnych zgermanizowana do Schweinhaus („dom świń"). Forma polska Świny — po 1945.
Czy historia o Biwoju i Libuszy jest prawdziwa?
To legenda fundacyjna, oparta na czeskim micie z Kroniki Kosmasa (XII w.). Nie ma potwierdzenia historycznego — ale herb „Świnia Głowa" rzeczywiście funkcjonował, a ród von Schweinichen wziął nazwisko od miejsca (predykat de Swyn, pierwszy: Johann de Swyn w 1272 r.).
Czy Burgmann naprawdę dożył 110 lat?
Tak — fakt udokumentowany. Ur. ok. 1456, zm. 1566 w Świnach. Inskrypcja nagrobna potwierdza datę zgonu. Nagrobek do dziś znajduje się w kościele św. Mikołaja, w prezbiterium przy ścianie północnej.
Czy istnieje tunel do Bolkowa?
Nie znaleziono dowodów na istnienie tunelu o długości 4 km. Legenda funkcjonuje jako topos sudecki — podobne podziemne korytarze tradycja przypisuje innym parom zamków regionu (Książ–Cisy, Bolków–Płonina). Funkcjonalnie podkreśla historyczną więź strategiczną Świn i Bolkowa w księstwie świdnicko-jaworskim. W 2023 r. odkryto za to nieznaną wcześniej piwnicę w obrębie zamku średniego.
Gdzie można przeczytać pełne wersje legend zamku?
Bartłomiej Sala, Legendy zamków sudeckich, Olszanica 2021, BOSZ — najpełniejszy literacki zbiór legend regionu, w tym o Świnach. Plus opracowanie Olgierda Czernera i Jerzego Rozpędowskiego Bolków i Świny (Ossolineum 1960).
Czy zamek organizuje wydarzenia związane z legendami?
Tak — premiery książek (Ewa Sozoniuk, czerwiec 2025), wydarzenia rekonstrukcyjne, Noc Świętojańska. Najnowsze informacje: Aktualności.
Powiązane
Ślady legend w historii zamku
Od genealogii rodu po piwnicę odkrytą w 2023 roku — sprawdź, gdzie legenda spotyka się z udokumentowaną przeszłością.
Ród Świnków / von Schweinichen
Heinrich, Günzel, Burgmann, Hans Sigismund — genealogia rodu, który dał nazwę zamkowi i jego herbowi.
Poznaj ród → ✦Odkrycia archeologiczne
Piwnica odkryta we wrześniu 2023 — niewchodzona od 200 lat, mury spoinowane gliną. Tunelu jeszcze nie.
Zobacz odkrycia → ✦Historia zamku
Tysiąc lat dziejów — od grodu na płaskowyżu po manierystyczną rozbudowę z 1620 roku.
Czytaj historię →Odkryj historię, która powraca
Stań w murach, w których biwakował Biwoj, biesiadował Burgmann i krążą legendy o tunelu do Bolkowa. Tu gdzie historia budzi się do życia.
Kup bilet