Historia i legendy
Historia Zamku Świny — ponad 1000 lat opowiedzianych kamieniem
Od wczesnośredniowiecznego grodu, przez krzyżowca Henryka i Burgmanna, który dożył ponad 110 lat, po manierystyczny pałac Jana Zygmunta (proj. architekta Saebischa) z około 1620 roku — wszystko w murach, do których właśnie wracacie.
Świny pojawiają się w kronice Kosmasa w 1108 roku jako in Poloniam Zvini. Najpierw gród kasztelański, od XIII wieku siedziba rodu Świnków (od drugiej połowy XIV w. używającego niemieckiej nazwy von Schweinichen), którzy zbudowali tu gotycki donżon (XIV w.), renesansową rezydencję (1564), wreszcie manierystyczny pałac Valentina von Saebisch, zbudowany w latach 1615–1625. Spalony w 1823, dziś wraca do życia.
Pierwsza wzmianka
1108 (Kronika Kosmasa)
Metryka miejsca
ponad 1000 lat
Ród założycielski
Świnkowie (od 1272)
Liczba faz architektonicznych
6 (wg M. Chorowskiej 2016)
W skrócie
Rozwój obronny Świn
Metryka założenia obronnego w Świnach sięga X wieku. W XII w. w najwyższej części wzgórza istniał — wzmiankowany w bullach papieskich — gród, pełniący funkcję kasztelanii, ośrodka władzy wojskowo-administracyjnej; taką funkcję pełnił też przez większość XIII w. W latach 70. XIII w. Świny straciły znaczenie administracyjne i stały się własnością rycerską rodu Świnków, który władał zamkiem przez kolejne stulecia.
Pod osłoną wału wzniesiono pięciokondygnacyjny, kamienny donżon — jedną z pierwszych i największych zachowanych rycerskich wież mieszkalnych w Polsce. W I połowie XV w. wał zastąpiono murem obronnym, a u schyłku XV w. lub w pierwszej dekadzie XVI w. zamek średni wypełnił obszerny gmach mieszkalny. Druga połowa XVI w. przyniosła modernizacje i rozbudowy w duchu renesansu — prowadzone przez Jana Schweinichena, po części zapewne jeszcze za życia jego ojca Burgmanna.
W latach około 1615–1625 przeprowadzono wielką inwestycję budowlaną: w wieży mieszkalnej zerwano średniowieczne stropy i wprowadzono nowe poziomy użytkowe, dobudowano wieżową klatkę schodową, a na zamku dolnym stanął monumentalny, trzykondygnacyjny pałac — z szeroką, trójszczytową facjatą i dwiema cylindrycznymi basztami alkierzowymi w narożnikach. Przedbramie zamknął mur kurtynowy ze strzelnicami i most zwodzony. W latach 1925–1945 prowadzono prace konserwatorskie; dziś mury i zachowane sklepienia, narażone na działanie czynników atmosferycznych, są objęte trwającymi specjalistycznymi pracami remontowo-konserwatorskimi.
„in Poloniam Zvini ad oppidum” czyli „osada Świny w Polsce” — tak nazwał to miejsce kronikarz Kosmas w 1108 roku.
Początki — gród kasztelański (X–XIII w.)
Zanim stanął zamek — wczesnośredniowieczny gród
Zanim w te skały wbiły się fundamenty kamiennej wieży, na wzgórzu stał drewniano-ziemny gród. Czeski wielmoża Mutina spotykał się tu w 1108 roku ze stryjem Nemoyem, by spiskować przeciw księciu Świętopełkowi — tę scenę zapisał kronikarz Kosmas (zm. 1125), używając pierwszej znanej formy nazwy: Zvini.
1108 — Kronika Kosmasa
Pierwsza wzmianka pisemna
Czeski wielmoża Mutina spotyka się ze stryjem Nemoyem in Poloniam Zvini ad oppidum, by spiskować przeciw księciu czeskiemu Świętopełkowi. To najstarsza zachowana wzmianka o miejscu, na którym dziś stoi zamek.
1155 i 1245 — Hadrian IV i Innocenty IV
Bulle papieskie
Bulla papieża Hadriana IV z 23 kwietnia 1155 r. wymienia Zpini/Zuini wśród przygranicznych kasztelanii biskupstwa wrocławskiego. Niemal sto lat później bullę potwierdza Innocenty IV (1245). Świny były wówczas jednym z kluczowych punktów obronnych Śląska.
1230, 1244, 1248 — Tader, Jaxa, Petricone
Pierwsi kasztelanowie
Pierwszy znany imiennie kasztelan, Tader [Theodor] castellano de Svina, pojawia się w dokumencie z 14/18 października 1230 r. Po nim Jaxa (brat kasztelana wrocławskiego) i Petricone. Po lokacji nowego Bolkowa (zamek wzmiankowany 1277) kasztelania w Świnach zostaje zlikwidowana — zamek przechodzi w ręce prywatne.
W prywatnych rękach — Henryk krzyżowiec i donżon (XIV–XV w.)
Wiek Henryka — kamienna wieża rycerza, który był na Rodos
W 1272 roku pojawia się rycerz Jan de Swyn — pierwszy z rodu, który wziął swój predykat od nazwy zamku. Pół wieku później jego następca Henryk de Swyn (1316–1355) wyrusza w 1323 r. na wyprawę krzyżową na Rodos (udział poświadczony dokumentem papieża Jana XXII z 5 sierpnia 1323). Po powrocie buduje na skale ogromną wieżę mieszkalną, którą dziś nazywamy donżonem.
2. ćw. XIV w. (po 1329 – przed 1351)
Budowa donżonu
Czterokondygnacyjna kamienna wieża mieszkalno-obronna: ostrołukowy portal w ścianie północnej, kamienne obramienia okienne, zewnętrzny ganek na drewnianych wspornikach w połowie wysokości. Wymiary: 17,52–18,33 × 12,2 m, wysokość ok. 21 m, grubość murów 2,35–2,60 m (wg badań Chorowska/Błoniewski 2016).
13 lipca 1351
Pierwszy dokument „na Świnach”
Henryk wystawia pierwszy zachowany dokument na Świnach — sprzedaje połowę wójtostwa bolkowskiego. Od tej daty zamek funkcjonuje już jako pełnoprawna rezydencja rycerska, nie tylko punkt strategiczny.
XV w. — Günzel VII i Burgmann
Pierścień murów i kamienica
W 1. połowie XV w. powstaje mur obwodowy zamku średniego (datowanie archeologiczne 2016). W 2. połowie XV w. bracia Günzel V i Burgmann, synowie Günzela IV, wznoszą wewnątrz kamienicę. 18 X 1503 w Świnach umiera Günzel VI — jego całopostaciowy nagrobek do dziś stoi we wnęce wschodniej kościoła św. Mikołaja.
Renesans i manieryzm — apogeum (XVI – pocz. XVII w.)
Jan Zygmunt i jego architekt Saebisch — moment największej świetności
Po podziale dóbr w 1563/1564 zamek przejmuje Jan von Schweinichen. Powiększa okna, dodaje sgraffita z motywami diamentowego boniowania, podpiwnicza donżon przez wykucie skały. W latach 80. XVI w. modernizuje i wyposaża na podzamczu kościół św. Mikołaja. Ale prawdziwa rewolucja przychodzi z synem.
21 października 1614
Jan Zygmunt wraca z Europy
24-letni Jan Zygmunt von Schweinichen wraca z trzeciej podróży po Europie. Przywozi gust i ambicję, których wymagać może tylko ktoś, kto widział Włochy i Niderlandy. Datę powrotu zapisuje jego towarzysz, Christoph Rönholz.
ok. 1615 — zlecenie
Architekt: Valentin von Saebisch
Wrocławski architekt Valentin von Saebisch otrzymuje od Jana Zygmunta zlecenie i sporządza projekty. Jego plany inwentaryzacyjne i projektowe z lat 1615–1620 zachowały się do dziś w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu — to najważniejsze źródło ikonograficzne do XVII-wiecznego zamku.
1658 — obraz w Kościele Pokoju w Jaworze
Świadectwa świetności
Świeżo po przebudowie Saebischa zamek zostaje uwieczniony na obrazie w Kościele Pokoju w Jaworze (UNESCO). To dokumentacja apogeum jego architektonicznej świetności.
ok. 1615–1625
Flagowa faza budowlana — wielka manierystyczna przebudowa
- donżon — sala reprezentacyjna na II kondygnacji, apartamenty z piecami i wykuszami latrynowymi, sztukaterie, sgrafita ramowe, taras-loggia z porte-fenêtre (rozwiązanie bez precedensu na Śląsku)
- manierystyczny pałac w zamku dolnym — dwukondygnacyjny, z trójszczytową fasadą i dwiema cylindrycznymi wieżami narożnymi, portalem bramnym wg wzorników włoskich
- fortyfikacje z bastejami i bastionem północnym z kazamatami
- most trójprzęsłowy ze zwodzonym przęsłem środkowym
Schyłek i destrukcja (XVIII–XIX w.)
Dwa pożary i koniec rezydencji
W 1686 r. Hans Ernst von Schweinichen kupił Świny od ojca i rezydował na zamku do 1695 r. Po podziale majątku warownię przejął Georg Ernst von Schweinichen — „pan na Świnach” do śmierci w 1702 r.; do 1713 r. majątkiem zarządzali jego spadkobiercy, po czym dobra wyszły z rąk rodu. Od 1735 roku zamek przestaje być zamieszkiwany przez właścicieli. Przechodzi z rąk do rąk: von Schweinitz, von Churschwandt, von Schlabrendorff. W 1809 r. trafia do rodziny von Hoyos. Potem przychodzą katastrofy.
1823 — słoma ze szkolnego pożaru
Pożar 1823
W 1823 r. zapalona słoma z pożaru szkoły poniżej dosięga zamku. Rozpoczyna się rozbiórka murów na budulec dla nowej szkoły (poświęconej 20 X 1823). Zamek po raz pierwszy traci spore fragmenty swych murów.
6 lipca 1873 — pożar ruin
Drugi pożar i ostatnie zawalenia
Po drugim pożarze część zdobnych sztukaterii wywieziono do prywatnej kolekcji w Nadrenii. W 1882 r. zawala się szczyt donżonu. W latach 1888–1892 część piwnic adaptowano pod uprawę pieczarek. Tak skończyła się świetność.
Konserwacja i odbudowa (XX–XXI w.)
Od ruiny do żywego zabytku
W 1925 r. ruinę dzierżawi na 25 lat Verein für Heimatschutz z Bolkowa, z planem adaptacji na schronisko młodzieżowe. W 1931 r. wymienia się dach donżonu na gont łupany ręcznie, montuje piorunochron. Po 1945 prace kontynuują władze lokalne. W 1991 zamek wraca w ręce prywatne. Po kilku zmianach właścicieli, po kilkunastu latach, trafia do spółki Zamek Świny sp. z o.o., która prowadzi dziś odbudowę.
1926, 1929–1931, 1936
Pierwsze prace w XX wieku
Pierwsze prace zabezpieczające (1926), projekt adaptacji ruin (6 I 1929), renowacja „murów i bastionów” + nowy gont na donżonie (1931), otynkowanie ściany szczytowej i odtworzenie sklepienia donżonu (1936). To wtedy ruina przestaje rozsypywać się dalej.
1939–1945 — wojna
Lata wojny
W czasie II wojny światowej planowano urządzić w zamku ośrodek Hitlerjugend. W 1942 r. w murach ulokowano magazyn części do samolotów Luftwaffe.
1959 — Józef Kaźmierczyk
Pierwsze badania archeologiczne
Pierwsze powojenne badania wykopaliskowe pod kierunkiem Józefa Kaźmierczyka — odkrywa ceramikę z X–XI wieku i jeszcze starsze ślady osadnictwa. W 1982 r. dochodzą badania sondażowe Wiesława Rokowicza na podzamczu.
5 lipca 2008 — Pamiątkowy Kamień
Symbol 900-lecia
Postawiono monument „Pamiątkowy Kamień 900-lecia Świn” — upamiętniający dziewięć wieków od pierwszej wzmianki Kosmasa (1108).
2016 — T. Olszacki, M. Chorowska, P. Błoniewski, A. Kwaśniewski
Prace badawczo-naukowe 2016
W maju–czerwcu 2016, na zlecenie aktualnych właścicieli zamku, ruszają trzy równoległe prace naukowe: archeologia (Tomasz Olszacki), architektura (Małgorzata Chorowska i Piotr Błoniewski, Politechnika Wrocławska), kwerenda historyczna (Artur Kwaśniewski). Powstaje pełna chronologia 10 faz architektonicznych A. Kwaśniewskiego.
2023 — nieznana piwnica
Nieznana piwnica — zaginiony fragment Świn
We wrześniu 2023 zespół Olszackiego, Sobki i Ważyńskiego odkrywa kompletnie zachowaną piwnicę (ok. 4,55 × 5,50 m) z czasów przełomu XV/XVI w. Sklepienie kolebkowe kamienne i mury spoinowane wyłącznie gliną.
Galeria archiwalna
Ryciny, akwarele i fotografie
FAQ
Najczęściej zadawane pytania o historię zamku
Kiedy powstał Zamek Świny?
Kto był pierwszym właścicielem zamku?
Kto zbudował manierystyczny pałac?
Czy zamek był spalony?
Dlaczego zamek nazywa się „Świny”?
Czy zamek jest udostępniony do zwiedzania?
Powiązane
Czytaj dalej
Ród Świnków – von Schweinichen
Jan, Krzyżowiec Henryk, stuletni Burgmann, Jan Zygmunt — dzieje rodu, który nadał zamkowi imię i charakter.
Poznaj ród →Legendy i podania
Opowieści, które przez wieki narastały wokół murów Świn — między kroniką a wyobraźnią.
Czytaj legendy →Odkrycia archeologiczne
Ceramika z X–XI wieku, nieznana piwnica pod zamkiem średnim, odkryta w 2023 roku i to, co ziemia oddaje po stuleciach.
Zobacz odkrycia →Odkryj historię, która powraca
Wejdź do jednego z najstarszych zamków Dolnego Śląska i zobacz miejsce, które z każdą wizytą pokazuje coraz więcej.
Zaplanuj wizytę