Historia Zamku Świny — 900 lat dziejów

Świny pojawiają się w kronice Kosmasa w 1108 roku jako Zvini ad oppidum. Najpierw gród kasztelański, od XIII wieku siedziba rodu von Schweinichen, którzy zbudowali tu gotycki donżon (XIV w.), renesansową rezydencję (1564), wreszcie manierystyczny pałac Valentina von Saebisch (1615–1620). Spalony w 1823, dziś wraca do życia.

Pierwsza wzmianka

1108 (Kronika Kosmasa)

Wiek murów

ok. 900 lat

Ród założycielski

von Schweinichen (od 1272)

Liczba faz architektonicznych

10 (wg Kwaśniewskiego 2016)

„Zvini ad oppidum” — tak nazwał to miejsce kronikarz Kosmas w 1108 roku.

Początki — gród kasztelański (X–XIII w.)

Zanim stanął zamek — gród Mutiny

Zanim w te skały wbiły się fundamenty kamiennej wieży, na wzgórzu stał drewniano-ziemny gród. Czeski wielmoża Mutina spotykał się tu w 1108 roku ze stryjem Nemoyem, by spiskować przeciw księciu Świętopełkowi — tę scenę zapisał kronikarz Kosmas (zm. 1125), używając pierwszej znanej formy nazwy: Zvini.

1108 — Kronika Kosmasa

Pierwsza wzmianka pisemna

Czeski wielmoża Mutina spotyka się ze stryjem Nemoyem in Poloniam Zvini ad oppidum, by spiskować przeciw księciu czeskiemu Świętopełkowi. To najstarsza zachowana wzmianka o miejscu, na którym dziś stoi zamek.

1155 i 1245 — Hadrian IV i Innocenty IV

Bulle papieskie

Bulla papieża Hadriana IV z 23 kwietnia 1155 r. wymienia Zpini/Zuini wśród przygranicznych kasztelanii biskupstwa wrocławskiego. Niemal sto lat później bullę potwierdza Innocenty IV (1245). Świny były wówczas jednym z kluczowych punktów obronnych Śląska.

1230, 1244, 1248 — Tader, Jaxa, Petricone

Pierwsi kasztelanowie

Pierwszy znany imiennie kasztelan, Tader [Theodor] castellano de Svina, pojawia się w dokumencie z 14/18 października 1230 r. Po nim Jaxa (brat kasztelana wrocławskiego) i Petricone. Po lokacji nowego Bolkowa (zamek wzmiankowany 1277) kasztelania w Świnach zostaje zlikwidowana — zamek przechodzi w ręce prywatne.

Średniowiecze — Heinrich krzyżowiec i donżon (XIV–XV w.)

Wiek Heinricha — kamienna wieża rycerza, który był na Rodos

W 1272 roku pojawia się rycerz Johann de Swyn — pierwszy z rodu, który wziął swój predykat od nazwy zamku. Pół wieku później jego następca Heinrich de Swyn (czynny 1316–1355) wyrusza w 1323 r. na wyprawę krzyżową na Rodos (udział poświadczony dokumentem papieża Jana XXII z 5 sierpnia 1323). Po powrocie buduje to, co dziś nazywamy donżonem.

2. ćw. XIV w. (po 1329 – przed 1351)

Budowa donżonu

Czterokondygnacyjna kamienna wieża mieszkalno-obronna: ostrołukowy portal w ścianie północnej, kamienne obramienia okienne, zewnętrzny ganek na drewnianych wspornikach w połowie wysokości. Wymiary: 17,52–18,33 × 12,2 m, wysokość ok. 21 m, grubość murów 2,35–2,60 m (wg badań Chorowska/Błoniewski 2016).

13 lipca 1351

Pierwszy dokument „na Świnach”

Heinrich wystawia pierwszy zachowany dokument na Świnach — sprzedaje połowę wójtostwa bolkowskiego. Od tej daty zamek funkcjonuje już jako pełnoprawna rezydencja rycerska, nie tylko punkt strategiczny.

XV w. — Günzel V i Burgmann

Pierścień murów i kamienica

W 1. połowie XV w. powstaje mur obwodowy zamku średniego (datowanie archeologiczne 2016). W 2. połowie XV w. bracia Günzel V i Burgmann wznoszą wewnątrz kamienicę. 18 X 1503 w Świnach umiera Günzel VI — jego całopostaciowy nagrobek do dziś stoi we wnęce wschodniej kościoła św. Mikołaja.

Renesans i manieryzm — apogeum (XVI – pocz. XVII w.)

Saebisch, Jan Zygmunt i moment największej świetności

Po podziale dóbr w 1563/1564 zamek przejmuje Hans von Schweinichen. Powiększa okna, dodaje sgrafita z motywami diamentowego boniowania, podpiwnicza donżon przez wykucie skały. W 1579 buduje na podzamczu kościół św. Mikołaja — pomyślany jako mauzoleum rodowe. Ale prawdziwa rewolucja przychodzi z synem.

21 października 1614

Hans Sigismund wraca z Europy

24-letni Hans Sigismund von Schweinichen wraca z trzeciej podróży po Europie. Przywozi gust i ambicję, których wymagać może tylko ktoś, kto widział Włochy i Niderlandy. Datę powrotu zapisuje jego towarzysz, Christoph Rönholz.

ok. 1615 — zlecenie

Architekt: Valentin von Saebisch

Wrocławski architekt Valentin von Saebisch otrzymuje od Hansa Sigismunda zlecenie i sporządza projekty. Jego plany inwentaryzacyjne i projektowe z lat 1615–1620 zachowały się do dziś w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu — to najważniejsze źródło ikonograficzne do XVII-wiecznego zamku.

1658 — obraz w Kościele Pokoju w Jaworze

Świadectwa świetności

Świeżo po przebudowie Saebischa zamek zostaje uwieczniony na obrazie w Kościele Pokoju w Jaworze (UNESCO). To dokumentacja apogeum jego architektonicznej świetności.

ok. 1615–1620

Flagowa faza budowlana — wielka manierystyczna przebudowa

donżon — sala reprezentacyjna na II kondygnacji, apartamenty z piecami i wykuszami latrynowymi, sztukaterie, sgrafita ramowe, taras-loggia z porte-fenêtre (rozwiązanie bez precedensu na Śląsku)
manierystyczny pałac w zamku dolnym — dwukondygnacyjny, z trójszczytową fasadą i dwiema cylindrycznymi wieżami narożnymi, portalem bramnym wg wzorników włoskich
fortyfikacje z bastejami i bastionem północnym z kazamatami
most trójprzęsłowy ze zwodzonym przęsłem środkowym

Plan Saebischa — manierystyczny pałac (1615–1620)

Hans Sigismund umiera w 1664 r. Pozostaje kawalerem (wg Sinapiusa „uwikłał się w zabójstwo podczas pojedynku, żył potem w stanie bezżennym”). Był też mecenasem mistyka Jakoba Böhme, który spędził u niego ostatnie tygodnie życia jesienią 1624 r. Po Janie Zygmuncie świetność rodu wygasa.

Schyłek i rujnacja (XVIII–XIX w.)

Dwa pożary i koniec rezydencji

Ostatnim Schweinichenem na zamku jest Hans Ernst (1686–1695). Od 1735 roku zamek przestaje być zamieszkiwany przez właścicieli. Przechodzi z rąk do rąk: von Schweinitz, von Churschwandt, von Schlabrendorff. W 1809 r. trafia do rodziny von Hoyos. Potem przychodzą katastrofy.

1823 — słoma ze szkolnego pożaru

Pożar 1823

W 1823 r. zapalona słoma z pożaru szkoły poniżej dosięga zamku. Rozpoczyna się rozbiórka murów na budulec dla nowej szkoły (poświęconej 20 X 1823). Zamek po raz pierwszy traci masywne fragmenty wyposażenia.

6 lipca 1873 — pożar ruin

Drugi pożar i ostatnie zawalenia

Po drugim pożarze część zdobnych sztukaterii wywieziono do prywatnej kolekcji w Nadrenii. Po 1882 r. zawala się północny szczyt donżonu. W latach 1888–1892 część piwnic adaptowano pod uprawę pieczarek. Tak skończyła się świetność.

Konserwacja i odbudowa (XX–XXI w.)

Od ruiny do żywego zabytku

W 1925 r. ruinę dzierżawi na 25 lat Verein für Heimatschutz z Bolkowa, z planem adaptacji na schronisko młodzieżowe. W 1931 r. wymienia się dach donżonu na gont łupany ręcznie, montuje piorunochron. Po 1945 prace kontynuują władze lokalne. W 1991 zamek wraca w ręce prywatne — obecnym właścicielem jest Jacek Drogosz.

1926, 1929–1931, 1936

Pierwsze prace nowoczesne

Pierwsze prace zabezpieczające (1926), projekt adaptacji ruin (6 I 1929), renowacja „murów i bastionów” + nowy gont na donżonie (1931), otynkowanie ściany szczytowej i odtworzenie sklepienia donżonu (1936). To wtedy ruina przestaje rozsypywać się dalej.

1959 — Józef Kaźmierczyk

Pierwsze badania archeologiczne

Pierwsze powojenne badania wykopaliskowe pod kierunkiem Józefa Kaźmierczyka — odkrywa ceramikę z X–XI wieku i jeszcze starsze ślady osadnictwa. W 1982 r. dochodzą badania sondażowe Wiesława Rokowicza na podzamczu.

2016 — Olszacki, Chorowska, Błoniewski, Kwaśniewski

Kompleksowe badania 2016

W maju–czerwcu 2016 ruszają trzy równoległe prace naukowe: archeologia (Olszacki, Pracownia „TRECENTO” Łódź), architektura (Chorowska + Błoniewski, Politechnika Wrocławska), kwerenda historyczna (Kwaśniewski). Powstaje pełna chronologia 10 faz architektonicznych.

2023 — nieznana piwnica

Odkrycia, które zmieniły obraz

We wrześniu 2023 zespół Olszackiego, Sobki i Ważyńskiego odkrywa kompletnie zachowaną piwnicę (ok. 4,55 × 5,50 m) z czasów przełomu XV/XVI w. Sklepienie kolebkowe z łupków zieleńcowych, mury spoinowane wyłącznie gliną.

5 lipca 2008 — Pamiątkowy Kamień

Symbol 900-lecia

Postawiono monument „Pamiątkowy Kamień 900-lecia Świn” — upamiętniający dziewięć wieków od pierwszej wzmianki Kosmasa (1108).

„Co najmniej od 200 lat nikt do tej piwnicy nie zaglądał” — mówią archeolodzy o odkryciu z 2023 roku.

Timeline

Dziewięć wieków w jednej osi

Data	Wydarzenie
1108	Pierwsza wzmianka — Kronika Kosmasa, Zvini ad oppidum
1155, 23 IV	Bulla Hadriana IV — kasztelania biskupstwa wrocławskiego
1230, 14/18 X	Pierwszy kasztelan: Tader (Theodor) castellano de Svina
1272	Johann de Swyn — pierwszy rycerz z predykatem rodu
1323, 5 VIII	Heinrich uczestniczy w wyprawie krzyżowej na Rodos
1351, 13 VII	Pierwszy dokument wystawiony „na Świnach” przez Heinricha
1405, 18 IX	Heinrich (Aldenheinze) — pierwsze poświadczenie rezydowania na zamku
1503, 18 X	Śmierć Günzela VI w Świnach
1564	Hans von Schweinichen — modernizacja renesansowa
1579	Budowa kościoła św. Mikołaja jako mauzoleum rodowego
ok. 1615–1620	Wielka manierystyczna przebudowa Saebischa
1664	Śmierć Hansa Sigismunda — koniec ery świetności
1735	Zamek przestaje być zamieszkiwany przez właścicieli
1823	Pożar i początek rozbiórki murów na budulec szkoły
1925–1941	Dzierżawa Verein für Heimatschutz, pierwsze prace ratunkowe
1991	Zamek wraca w ręce prywatne
2016	Kompleksowe badania naukowe (Olszacki/Chorowska/Kwaśniewski)
2021	Jacek + Krzysztof łączą siły, początek żywej rewitalizacji
2023	Odkrycie nieznanej piwnicy w obrębie zamku średniego

Galeria archiwalna

Ryciny, akwarele i fotografie

✦

Rycina zamku z obrazu w Kościele Pokoju w Jaworze (1658)

Plan inwentaryzacyjny Valentina von Saebisch (XVII w.)

Akwarela ruin zamku z XIX w.

Fotografia donżonu sprzed odbudowy

Zobacz zdjęcia archiwalne i grafiki

FAQ

Najczęściej zadawane pytania o historię zamku

Kiedy powstał Zamek Świny?

Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1108 roku (Kronika Kosmasa). Najpóźniej w 1. połowie XII w. działa tu gród kasztelański z drewniano-ziemno-kamiennymi wałami. Kamienny donżon powstaje w 2. ćwierci XIV w. (po 1329 – przed 1351), a manierystyczny pałac w latach ok. 1615–1620.

Kto był pierwszym właścicielem zamku?

Do XIII w. zamek pełnił funkcję kasztelanii — zarządzali nim w imieniu książąt śląskich (pierwszy znany kasztelan to Tader/Theodor, 1230). Po likwidacji kasztelanii (przed 1272) zamek przeszedł w ręce prywatne — protoplastą rodu von Schweinichen był Johann de Swyn (1272).

Kto zbudował manierystyczny pałac?

Zlecił go Hans Sigismund von Schweinichen (Jan Zygmunt) około 1615 r. Projekt sporządził wrocławski architekt Valentin von Saebisch. Prace trwały do ok. 1620 r. Wówczas powstały m.in. dwukondygnacyjny pałac z trójszczytową fasadą, taras-loggia z porte-fenêtre i fortyfikacje z bastejami.

Czy zamek był spalony?

Tak, dwukrotnie w XIX w. — w 1823 r. (od zapalonej słomy z pożaru szkoły poniżej, po czym rozpoczęto rozbiórkę murów na budulec) i 6 lipca 1873 r. (drugi pożar ruin). Po 1882 r. zawalił się północny szczyt donżonu.

Dlaczego zamek nazywa się „Świny”?

Nazwa pochodzi z czeskiej formy Zvini (Kosmas 1108). W bullach papieskich pojawiała się jako Zpini/Zuini (1155, 1245). W czasach nowożytnych zgermanizowana do Schweinhaus („dom świń”). Forma polska Świny utrwaliła się po 1945 r.

Czy zamek jest udostępniony do zwiedzania?

Tak — od 1991 r. zamek jest własnością prywatną i prowadzi działalność turystyczną. Od 6 czerwca 2025 dla zwiedzających otwarty jest taras widokowy wieży (najwyższy punkt zamku). W planach na sezon 2026: sala biesiadna w wieży.

Powiązane

Czytaj dalej

Ród Świnków / von Schweinichen

Krzyżowiec Heinrich, stuletni Burgmann, Jan Zygmunt — dzieje rodu, który nadał zamkowi imię i charakter.

Poznaj ród →

Legendy i podania

Opowieści, które przez wieki narastały wokół murów Świn — między kroniką a wyobraźnią.

Czytaj legendy →

Odkrycia archeologiczne

Ceramika z X–XI wieku, nieznana piwnica z 2023 roku i to, co ziemia oddaje po stuleciach.

Zobacz odkrycia →

Historia Zamku Świny — 900 lat opowiedzianych kamieniem