— Historia i legendy —

Badania historyczno-architektoniczne — nauka w służbie odbudowy

Trzy prace, jeden sezon, dziesięć faz architektonicznych. W maju 2016 wrocławska Politechnika, łódzka Pracownia „TRECENTO” i historyk Artur Kwaśniewski rozłożyli zamek na czynniki pierwsze.

W maju–czerwcu 2016 trzy zespoły naukowe równolegle przebadały Zamek Świny: archeologia (Olszacki), architektura (Chorowska + Błoniewski, Politechnika Wrocławska), kwerenda historyczna (Kwaśniewski). Wynik: chronologia 10 faz architektonicznych od X w. do 1620 r. — pierwsza tak kompletna w historii zamku.

Zobacz 10 faz architektonicznych Sprawdź odkrycia

Rok badań

2016 (maj–czerwiec)

Liczba prac

3 (+ analizy krajobrazowe)

Faz architektonicznych

10 (Kwaśniewski)

Kontynuacja

2017, 2023, dalsze planowane

Zespół badawczy 2016

Czterech badaczy, trzy dyscypliny

Maj–czerwiec 2016. Pod auspicjami właściciela Jacka Drogosza rusza najbardziej kompleksowy projekt naukowy w historii Zamku Świny. Cztery nazwiska, które na zawsze zmieniły wiedzę o tym miejscu.

✦

❧

dr Artur Kwaśniewski

Kwerenda historyczna (Wrocław)

Autor monumentalnej pracy „Zamek Świny (pow. jaworski): Kwerenda oraz krytyczna analiza źródeł i opracowań nt. historii i architektury rezydencji” (Wrocław 2016). Synteza wszystkich dotychczasowych źródeł historycznych oraz propozycja chronologii architektonicznej (10 faz).

Plik źródłowy: Zamek Swiny-Kwerenda_IId.pdf (33,3 MB)

❧

Tomasz Olszacki

Archeologia (Pracownia „TRECENTO”, Łódź)

Kierownik kompleksowych badań archeologicznych w sezonach 2016, 2017, 2023. Z udziałem Michała Cichockiego (2016) oraz zespołu Jakuba Sobki i Szymona Ważyńskiego (2023, odkrycie piwnicy).

Tytuły: „Opracowanie badań archeologicznych… na zamku w Świnach… w maju–czerwcu 2016 roku” (Łódź–Sierpc 2016) + kontynuacja 2017 (Łódź 2018).

❧

prof. Małgorzata Chorowska, dr Piotr Błoniewski

Architektura (Politechnika Wrocławska, Belty Sp. z o.o.)

Autorzy „Badań architektonicznych murów zamku Świny” (Wrocław marzec–lipiec 2016) — datowanie poszczególnych faz na podstawie analiz zapraw murarskich i detali architektonicznych. Pracują dalej w sezonie 2023.

Plik źródłowy: Sprawozdanie z badan Chorowska10.pdf (15,4 MB)

Dziesięć faz architektonicznych

Kompletna chronologia rozwoju budowlanego

To jest najważniejszy wynik badań 2016 — pierwsza pełna chronologia architektoniczna zamku, oparta na połączonych danych historycznych, archeologicznych i architektonicznych (wg Kwaśniewskiego).

Faza	Datowanie	Charakter
I	X w. (?)	hipotetyczna osada / gród z czasów rządów czeskich
II	XI/XII – 3. ćw. XIII w.	gród kasztelański (drewniano-ziemno-kamienne wały)
III	2. ćw. XIV w.	budowa donżonu — Heinrich krzyżowiec
IV	2. poł. XIV – XV w.	rozbiórka wałów, kamienny obwód wokół donżonu
V	1. poł. XV w.	mur obwodowy zamku średniego
VI	2. poł. XV w.	dom (kamienica) na zamku średnim (Günzel V + Burgmann)
VII	po 1563/1564	modernizacja renesansowa, powstanie zamku przed-średniego (Hans)
VIII	1579	budowa kościoła św. Mikołaja (mauzoleum rodowe)
IX	ok. 1590	aneks kuchenny, klatka schodowa, zamek dolny
X	ok. 1615–1620	wielka manierystyczna przebudowa Saebischa: pałac, fortyfikacje, donżon

Trzy prace naukowe 2016

Co składa się na pełen pakiet wiedzy

✦

Kwerenda historyczna Kwaśniewskiego

Synteza wszystkich źródeł pisanych

Krytyczna analiza dokumentów od Kroniki Kosmasa (1108) po inwentaryzacje XX w.
Rekonstrukcja genealogii rodu von Schweinichen (ok. 30 członków rodu, XIII–XVII w.)
Krytyka wcześniejszych prac (m.in. Constantina von Schweinichen 1904–1907)
Propozycja chronologii 10 faz architektonicznych

Badania archeologiczne Olszackiego

73,40 m², 1 750 zabytków

4 kompleksy wykopów (numery 1–4/2016)
Reper roboczy: 369,15 m n.p.m.
Dokumentacja rysunkowa 1:20, fotograficzna, fotoskany
Załączniki na płycie CD: inwentarz materiałów + dokumentacja fotograficzna
Finansowanie ze środków Jacka Drogosza

Badania architektoniczne Chorowska/Błoniewski

Analiza zapraw, datowanie murów, plany Saebischa

Datowanie faz budowlanych na podstawie typów zapraw i kompozycji murów
Identyfikacja detali architektonicznych (portale, obramienia okienne, szczyty)
Analiza planów Saebischa z 1615–1620 (BUWr)
Materiał murów wieży: czerwone riolity i riodacyty (warstwy „co łokieć” — ok. 0,6 m)

Analizy krajobrazowe · 14.09.2016

Zamek w pejzażu — co widziano stąd przed 1945 rokiem

14 września 2016 — opracowanie „Zamek Świny — Analizy krajobrazowe” (30,7 MB). Promień analiz: 0,5–1 km od zamku (ze względu na urbanizację i zmiany granic wsi Świny).

Co bada opracowanie

Pejzaż, granice i dawne połączenia

historyczne elementy przestrzeni sprzed 1945 r.
walory naturalne pejzażu
funkcjonalność dawnych połączeń przestrzennych
zmiany urbanizacyjne — granice wsi Świny pierwotne (1945, zaznaczone kolorem czerwonym) i zwężenie obszaru w późniejszych dekadach (kolor żółty)

Mapa analiz krajobrazowych — granice wsi Świny przed 1945 r.

Kontynuacja — 2017 i 2023

Co zespół odsłonił po 2016 roku

Sezon 2017 (Olszacki)

3 wykopy + 2 aneksy = 75 m²

Pozwolenie DWKZ nr 805/2017 z 10 sierpnia 2017. Współpraca: Leszek Stryczyński, w obecności Adama Góreckiego, Michała Cichockiego, Michała Filipowicza.

Najważniejsze: odsłonięcie szyi piwnicznej (4,50 m × 1,55 m, 7 stopni) oraz średniowiecznego muru obwodowego „A” wokół wieży (1. poł. XV w.).

Sezon 2023 (Olszacki + Sobko + Ważyński)

Odkrycie nieznanej piwnicy

Wrzesień 2023. Zespół archeologów wraz z Chorowską i Błoniewskim odkrywa kompletnie zachowaną piwnicę (4,55 × 5,50 m) z czasów przełomu XV/XVI w.

„Co najmniej od 200 lat nikt do tej piwnicy nie zaglądał. Odkrycie kompletnie zachowanego, nieznanego zamkowego wnętrza kryjącego ponadto wiele interesujących szczegółów architektonicznych to absolutna rzadkość.”

Pełen opis odkrycia →

Starsze badania (XX w.)

Wcześniejsze pokolenia, którym zawdzięczamy fundamenty

Lata	Wydarzenie
1925–1941	Dzierżawa przez Verein für Heimatschutz z Bolkowa (25 lat), plany adaptacji na schronisko młodzieżowe
1926	Pierwsze prace zabezpieczające
6 I 1929	Projekt adaptacji ruin na schronisko
1929–1930	Prace realizacyjne
1931	Renowacja „murów i bastionów”, wymiana dachu donżonu na gont łupany ręcznie, montaż piorunochronu
1936	Prace na donżonie (otynkowanie ściany szczytowej, odtworzenie sklepienia, urządzenie piwnic)
1959	Pierwsze powojenne badania archeologiczne (J. Kaźmierczyk)
1961–1963	Dokumentacja budowlana PP PKZ Wrocław (niezrealizowana w terenie)
1982	Badania sondażowe W. Rokowicza na podzamczu

Bibliografia

Z czego korzystać przy dalszych pracach

✦

Współczesne badania (2016+)

Kwaśniewski A., Zamek Świny (pow. jaworski): Kwerenda oraz krytyczna analiza źródeł i opracowań nt. historii i architektury rezydencji, Wrocław 2016
Olszacki T., Opracowanie badań archeologicznych przeprowadzonych na zamku w Świnach, gm. Bolków, w maju–czerwcu 2016 roku, Łódź–Sierpc 2016 (Pracownia „TRECENTO”)
Olszacki T., Opracowanie wyników badań archeologicznych przeprowadzonych w rejonie zamku w Świnach w 2017 roku, Łódź 2018
Chorowska M., Błoniewski P., Badania architektoniczne murów zamku Świny, Politechnika Wrocławska / Belty Sp. z o.o., Wrocław 2016
Analizy krajobrazowe zamku Świny, 14.09.2016

Klasyczne opracowania

Czerner O., Rozpędowski J., Bolków i Świny, Wrocław 1960, Ossolineum
Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984, Arkady
Perzyński M., Zamki, twierdze i pałace Dolnego Śląska i Opolszczyzny, Wrocław 2006, Wrocławski Dom Wydawniczy
Lamparska J., Dolina Królów, zamki i pałace u stóp Karkonoszy, Wrocław 2010, Asia-Press s.c.
Sala B., Legendy zamków sudeckich, Olszanica 2021, BOSZ

Wcześniejsze badania archeologiczne

Kaźmierczyk J., Wyniki wstępnych badań wykopaliskowych na zamku w Bolkowie i w Świnach w 1959 roku, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne”, t. 2, 1959, s. 41–44
Rokowicz W., Sprawozdanie z badań sondażowych na przedzamczu w Świnach koło Bolkowa, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne”, t. 15, 1985, s. 71–73

Źródła pierwotne

Kronika Kosmasa (zm. 1125) — pierwsza wzmianka Zvini z 1108 r.
Bulla Hadriana IV z 23 IV 1155 r.
Bulla Innocentego IV z 9 VIII 1245 r.
Plany inwentaryzacyjne i projektowe Valentina von Saebisch z lat 1615–1620 (Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu)
Obraz Zamku Świny w Kościele Pokoju w Jaworze z 1658 r.

Naukowe wyniki w mediach

Wykorzystanie badań w komunikacji

Wyniki badań są aktywnie komunikowane szerokiej publiczności.

Radio Wrocław, 12 stycznia 2023 — program Piotra Moca „Wieczór zDolnego Śląska”, odcinek „Blaski i cienie renowacji dolnośląskich rezydencji”.

Posty społecznościowe omawiające analizy krajobrazowe (promień 0,5–1 km, granice 1945).

Bieżąca aktualizacja na blogu zamku — w tym kluczowy wpis „Nowe odkrycie — piwnica” z 7 września 2023.

FAQ

Najczęściej zadawane pytania o badania

Kto prowadzi badania nad Zamkiem Świny?

Współczesny zespół to prof. Małgorzata Chorowska i dr Piotr Błoniewski (architektura, Politechnika Wrocławska), Tomasz Olszacki (archeologia, Pracownia „TRECENTO” Łódź) oraz dr Artur Kwaśniewski (kwerenda historyczna, Wrocław). Pracują wspólnie od 2016 r., z udziałem dodatkowych archeologów (Sobko, Ważyński, Cichocki, Stryczyński, Górecki, Filipowicz).

Ile faz architektonicznych odsłoniły badania?

Dziesięć — od X w. (hipotetyczna osada) po wielką manierystyczną przebudowę Saebischa (ok. 1615–1620). Klasyfikacja autorstwa Artura Kwaśniewskiego (2016).

Jakie są najważniejsze publikacje o zamku?

Trzy współczesne prace z 2016 r.: kwerenda Kwaśniewskiego, opracowanie archeologiczne Olszackiego, badania architektoniczne Chorowska/Błoniewski. Plus klasyczne Czerner i Rozpędowski, „Bolków i Świny” (Ossolineum 1960) oraz Guerquin, „Zamki w Polsce” (Arkady 1984).

Czy badania są kontynuowane?

Tak. Po 2016 r. odbyły się sezony 2017 i 2023 (odkrycie piwnicy). Zespół działa cyklicznie, finansowanie ze środków właściciela Jacka Drogosza oraz dotacji Ministerstwa Kultury i Sejmiku Dolnośląskiego.

Gdzie można zapoznać się z pełnymi opracowaniami?

PDF-y trzech kluczowych prac (kwerenda Kwaśniewskiego 33,3 MB, opracowanie Olszackiego 8,5 MB, sprawozdanie Chorowskiej 15,4 MB) znajdują się w archiwum klienta. Streszczenie i kluczowe wnioski są dostępne w opracowanym Timeline historii Zamku Świny (pełna synteza).

Co dalej z badaniami?

Chorowska i Błoniewski (2016) wskazują na potrzebę dalszych badań — m.in. odgruzowania zasypanej piwnicy pod północno-zachodnim skrzydłem pałacu i trójkątnego dziedzińca poniżej. Weryfikacja hipotezy 5 obwodów obronnych też wymaga kolejnych kampanii. Każdy sezon może przynieść nowe odkrycia.

Czytaj dalej

Powiązane strony

Historia zamku

Tysiąc lat dziejów — od grodu kasztelańskiego po manierystyczną rezydencję rodu von Schweinichen.

Czytaj →

Odkrycia archeologiczne

Nieznana piwnica, szyja piwniczna, mur obwodowy — co kryła ziemia pod Zamkiem Świny.

Czytaj →

Ród Świnków

Genealogia von Schweinichen — ród rycerski, który przez wieki budował i zamieszkiwał zamek.

Czytaj →

Odkryj historię, która powraca

Wejdź do jednego z najstarszych zamków Dolnego Śląska i zobacz miejsce, w którym nauka co sezon odsłania kolejną kartę przeszłości.

Kup bilet